جنگ­های ایران و روس با حملة روسیه به منطقة قفقاز در فاصلة سال‌های (1243ـ1218ق/ 1828ـ1803م) آغاز شد. منطقة قفقاز از سده‌­ها پیش تا دورة قاجار روابط فرهنگی، سیاسی و اقتصادی ویژه­ای با سلسله­های ایرانی داشت و حاکمان این منطقه از آن دوران تا واپسین سال­های پادشاهی فتحعلی­شاه خراجگزار و یا دست‌‌نشاندة دولت مركزی ایران بودند.

با سقوط صفویان و روی كار آمدن افشاریان و زندیان، از تسلط حكومت مرکزی بر منطقة قفقاز کاسته شد و حکمرانان آن منطقه، با مشاهدۀ ضعف حکومت ایران
و به ‌دلیل حفظ منافع خود به سمت قدرت نوظهور شمالی جذب شدند.
با به قدرت رسیدن قاجارها که طرح و نقشۀ درستی برای تعامل با خوانین این منطقه، به‌ویژه خوانین گرجستان و آن سوی ارس نداشتند، بر اثر جنگ‌های ایران و روس و
با انعقاد قرارداد گلستان در سال 1228ق/1813م و تركمانچای در سال 1243ق/ 1828م قفقاز به كلی از ایران جدا شد. در اين پژوهش کوشش می‌شود تا چگونگی جنگ روس­ها با ایران بر سر منطقة قفقاز و نقش دولت‌های اروپایی در این امر و واکنش سران حکومت­ قاجار به این کنش­ها بررسی شود.

واژگان کلیدی: قفقاز، فتحعلی­شاه، الکساندر اول، نیکولای اول، عهدنامة گلستان، عهدنامة ترکمانچای